قبيل تهيه براتهاى مالياتى مىبايست در اين دفتر كه تحت نظر اوارجه‌نويس بود يادداشت مىگرديد . اين دفتر در قرن يازدهم / هفدهم به چهار منطقه ديوانى قديمى - يعنى آذربايجان و شروان ، عراق عجم ، كرمان و خراسان - تقسيم مىشد و هر منطقه تحت نظارت اوارجه‌نويس خاص خود بود « 1 » . مأمور متبوع صاحب توجيه پيش از تنظيم برات براساس درآمد مالياتى هر شهر و منطقه به منظور اطمينان از اينكه برات « بىمحلى » به خاطر كاهش قابليت منطقه نكشد ، هميشه با دفتر اوارجه مشورت مىكرد . همه مالياتها در دوره صفوى نظير حقوق و امتيازات سلطنتى ، وارد خزانه شاهى مىشد و با اينكه دچار رقابت ديوان املاك خاصه نمىگشت ولى از « ترازنامه » دفترهاى اوارجه بيرون مىرفت و از نيمه اول قرن يازدهم / هفدهم در دايره خاصى تحت سرپرستى ضابطه‌نويس ثبت مىشد « 2 » . در دوره مغولان سال شمسى مثل گذشته به عنوان واحد زمانى ماليات به كار مىرفت . سال شمسى بر پايه محاسبات نصير الدين طوسى بود . ماه‌هاى سال شمسى از زمان تيموريان به بعد كه از اول بهار محاسبه مىشد با اسمهاى تركى - مغولى دوازده حيوان مشخص شده بود . اين شيوه محاسبه زمان در مقايسه با محاسبه سالهاى قمرى ، كار دفتردارى و ترازش را ساده مىكرد و كار سهم مؤدى مالياتى را راحت‌تر راه مىانداخت چون در غير اين صورت گاه اتفاق مىافتاد ( همچون زمان خلافت عباسى ) كه اين مؤديان مالياتى در خلال 32 بار محصول‌بردارى ، 33 بار مالياتبندى مىشدند « 3 » . 5 - نكاتى دربارهء نظام پولى در دوره تحت بررسى ما ، دو نوع سكه همرديف و موازى زرين و سيمين در ايران وجود داشت . اكثر سكه‌ها نقره بود ، و سكه‌هاى طلا هم با اينكه كمتر در جريان بود ولى به هرحال هميشه وجود داشت . مسكوكات ايران با فلزات گرانبها داراى عيار بسيار والايى بود . در زمان غازان خان خلوص مسكوكات نقره 976 / 1000 بود و اين عيار در قرون بعد حتى بالاتر هم رفت . از قرن هشتم / چهاردهم تا قرن دوازدهم / هيجدهم يگانه سكه رايج ، سكه نقره بود . اين مسأله

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Rechungswesen » صص 120 به بعد ؛ مينورسكى ، تذكرة الملوك ، صص 77 به بعد و 174 به بعد . ( 2 ) - همان منبع ، صص 76 ، 105 به بعد . ( 3 ) - هينتس ، « Das Rechungswesen » ، ص 5 ؛ و همچنين نگاه كنيد به : عثمان توران ، اون ايكى حيوانلى تورك تقويمى ( ديل و تاريخ جغرافيه فاكولتسى يايينلاريندن ، تاريخ سريسى ، 3 ، استانبول ، 1941 م . ) .